कर्णाली प्रदेशको दैलेख जिल्लामा अवस्थित पञ्चकोशी धाम अहिले केवल धार्मिक तीर्थस्थलका रूपमा मात्र होइन, पुराण, इतिहास, खस सभ्यता, शक्ति परम्परा र प्राकृतिक रहस्यको केन्द्रका रूपमा पुनः चर्चामा आउन थालेको छ ।

वैशाख १३ देखि १९ सम्म सञ्चालन भइरहेको स्कन्द पुराण कथा वाचनले यस क्षेत्रको धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्त्वलाई फेरि चर्चामा ल्याएको हो ।

स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार पञ्चकोशी धामलाई स्कन्द पुराणको हिमवत खण्डमा वर्णित “ज्वाला तीर्थ” तथा “वैश्वानर तीर्थ” सँग जोडेर हेरिन्छ । “वैश्वानर” शब्द वैदिक परम्परामा ब्रह्माण्डीय अग्नि, यज्ञ शक्ति तथा जीवन ऊर्जाको प्रतीक मानिन्छ ।

ऋग्वेदमा अग्निलाई देवता र मानवबीचको माध्यमका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ । यही कारण दैलेखको जमिनबाट निस्किरहेको प्राकृतिक ज्वालालाई धेरैले वैदिक अग्निको जीवित स्वरूप मान्ने गरेका छन् ।

विशेषगरी धुलेश्वर क्षेत्रमा जमिनबाट निरन्तर निस्किरहेको आगो अहिले पनि धार्मिक तथा वैज्ञानिक दुवै चासोको विषय बनेको छ । स्थानीयहरू यसलाई दिव्य ज्वाला मान्छन् भने भूगर्भविद्हरूले यसलाई प्राकृतिक ग्यास तथा हाइड्रोकार्बनसँग सम्बन्धित हुन सक्ने बताएका छन् ।

स्थानीय जनविश्वासअनुसार पञ्चकोशी धाम सती माताको शक्ति परम्परासँग पनि जोडिएको छ । कथा अनुसार राजा दक्षको यज्ञमा अपमान भएपछि सतीले आत्मदाह गरेपछि भगवान शिवले उनको शरीर बोकेर ब्रह्माण्ड भ्रमण गरेका थिए । त्यसपछि भगवान विष्णुले सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी शरीरका अंश पृथ्वीका विभिन्न स्थानमा खसालिदिएका थिए ।

पञ्चकोशी धामका पाँच क्षेत्रलाई सतीका पाँच शक्ति अंशसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ ।

शिरस्थानलाई शिर खसेको स्थान मानिन्छ, जसलाई चेतना र ज्ञानको केन्द्रका रूपमा पूजा गरिन्छ । नाभिस्थानलाई नाभि खसेको स्थानका रूपमा मानिन्छ, जुन जीवन शक्ति र सृष्टिको प्रतीक मानिन्छ ।

त्यसैगरी धुलेश्वरलाई अग्नि शक्तिको केन्द्र, पादुकालाई चरण शक्तिको प्रतीक तथा यात्राको पूर्णताको स्थल मानिन्छ भने सिद्धेश्वरलाई तपस्या, सिद्धि र मोक्षसँग जोडिने गरिएको छ ।

स्थानीय कथनहरूमा पञ्चकोशी क्षेत्रलाई महाभारतकालीन घटनासँग पनि जोड्ने गरिएको पाइन्छ । जनविश्वासअनुसार पाँच पाण्डवहरूले अज्ञातवासका क्रममा यस क्षेत्रमा आएर तपस्या गरेको मान्यता छ । कतिपय पुराना देवल, ढुंगाका संरचना तथा धार्मिक अवशेषहरूलाई स्थानीयहरू पाण्डवकालीन स्मृतिसँग जोड्ने गर्छन् ।

दैलेख क्षेत्र खस सभ्यताको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा पनि चिनिन्छ । इतिहासकारहरूका अनुसार दुल्लु क्षेत्र प्राचीन खस राज्यको शीतकालीन राजधानी मानिन्थ्यो । यहाँ रहेका शिलालेख, देवल, वीरखम्बा तथा पुराना धार्मिक संरचनाहरूले कर्णालीको प्राचीन सभ्यताको प्रमाण दिने स्थानीय इतिहासविद्हरू बताउँछन् ।

पञ्चकोशी क्षेत्रसँग जोडिएको कोटीला मन्दिरलाई शक्ति साधना तथा तान्त्रिक ऊर्जाको केन्द्रका रूपमा हेरिन्छ । “कोटीला” शब्दलाई असंख्य शक्ति वा करोडौँ दिव्य ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।

स्थानीय स्रोतहरूमा नाभिस्थान क्षेत्रमा रहेको पुरानो “कोठार घर” को पनि चर्चा पाइन्छ । तीर्थ व्यवस्थापन, अन्न भण्डारण तथा धार्मिक सामग्री संरक्षणका लागि प्रयोग हुने संरचनाका रूपमा यसको मौखिक इतिहास अझै स्थानीय समुदायमा जीवित रहेको बताइन्छ ।

इतिहासकार तथा संस्कृतिविद् योगी नरहरिनाथले कर्णाली क्षेत्रको धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्त्वबारे विभिन्न अध्ययन गरेका थिए । स्थानीय स्तरमा २०४६ सालमा गरिएको “कोटीहोम” लाई धेरैले पञ्चकोशी क्षेत्रको धार्मिक पुनर्जागरणसँग जोडेर सम्झिने गर्छन् ।

स्थानीय वृद्धवृद्धा तथा धामी–झाँक्री परम्परामा यस क्षेत्रका कालो पत्थर, धुवाँ आउने ढुंगा तथा कोइलाजन्य पदार्थबारे पनि विभिन्न कथन पाइन्छन् । भूगर्भीय रूपमा दैलेख क्षेत्रमा पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास तथा कार्बनयुक्त तहको सम्भावना रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

हाल सञ्चालन भइरहेको स्कन्द पुराण कथा वाचन कार्यक्रममा कलश यात्रा, रुद्राभिषेक, हवन, भजन–कीर्तन, आरती तथा धार्मिक प्रवचन भइरहेको छ । आयोजकका अनुसार वैशाख १९ गते पूर्णाहुति तथा प्रसाद वितरणसँगै कार्यक्रम सम्पन्न हुनेछ ।

स्थानीय व्यवसायीहरूका अनुसार धार्मिक कार्यक्रमले दैलेख क्षेत्रमा आन्तरिक पर्यटन, होटल व्यवसाय तथा व्यापारिक गतिविधिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारेको छ ।

पुराण, शक्ति पीठ, पाण्डव कथा, खस सभ्यता, प्राकृतिक ज्वाला र वैज्ञानिक अनुसन्धान — यी सबै तहले पञ्चकोशी धामलाई नेपालकै सबैभन्दा रहस्यमयी तथा महत्वपूर्ण आध्यात्मिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्दै लगेका छन् ।