कर्णाली प्रदेशको दैलेख जिल्लामा अवस्थित नाभिस्थान लाई पञ्चकोशी धामको सबैभन्दा महत्वपूर्ण तथा रहस्यमयी धार्मिक स्थलमध्ये एक मानिन्छ । स्थानीय धार्मिक विश्वासअनुसार यहाँ सती माताको नाभि खसेको थियो, जसका कारण यस स्थानलाई “नाभिस्थान” नाम दिइएको बताइन्छ ।

पञ्चकोशी धामलाई स्कन्द पुराणको हिमवत खण्डमा वर्णित “ज्वाला तीर्थ” तथा “वैश्वानर तीर्थ” सँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । धार्मिक परम्पराअनुसार नाभिस्थान जीवन शक्ति, सृष्टि र आध्यात्मिक ऊर्जाको केन्द्रका रूपमा मानिन्छ ।

हिन्दू दर्शनमा “नाभि” लाई जीवनको मूल केन्द्रका रूपमा लिइन्छ । शरीरको ऊर्जा, सृष्टिको प्रारम्भ तथा जीवनचक्रसँग नाभिको सम्बन्ध रहने विश्वास पाइन्छ । यही कारण नाभिस्थानलाई शक्ति पीठका रूपमा विशेष श्रद्धाका साथ पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।

स्थानीय कथाअनुसार राजा दक्षको यज्ञमा अपमान भएपछि सती माताले आत्मदाह गरेकी थिइन् । त्यसपछि भगवान शिवले उनको शरीर बोकेर ब्रह्माण्ड भ्रमण गर्दा भगवान विष्णुले सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी शरीरका अंश पृथ्वीका विभिन्न स्थानमा खसालिदिएका थिए । स्थानीय धार्मिक विश्वासअनुसार नाभिस्थानमा सती माताको नाभि खसेको मानिन्छ ।

नाभिस्थानलाई केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई ध्यान, साधना र तपस्याको भूमि पनि मानिन्छ । यहाँ पुग्ने धेरै श्रद्धालुहरूले मानसिक शान्ति, आध्यात्मिक अनुभूति तथा शक्ति प्राप्त हुने विश्वास व्यक्त गर्ने गरेका छन् ।

स्थानीय स्रोतहरूमा नाभिस्थान क्षेत्रमा रहेको पुरानो “कोठार घर” को पनि चर्चा पाइन्छ । स्थानीय वृद्धवृद्धाहरूका अनुसार उक्त संरचना प्राचीनकालमा अन्न भण्डारण, तीर्थ व्यवस्थापन तथा धार्मिक सामग्री संरक्षणका लागि प्रयोग हुने गरेको विश्वास छ । यद्यपि यसको विस्तृत लिखित अभिलेख सीमित मात्रामा उपलब्ध रहेको बताइन्छ ।

नाभिस्थान क्षेत्रलाई खस सभ्यता तथा पुरानो कर्णाली संस्कृतिसँग पनि जोडेर हेर्ने गरिएको छ । दैलेख–दुल्लु क्षेत्र प्राचीन खस राज्यको महत्वपूर्ण केन्द्र मानिने भएकाले यहाँका धार्मिक संरचनाहरूलाई ऐतिहासिक दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

धार्मिक विश्वास, शक्ति परम्परा, इतिहास र आध्यात्मिक रहस्यले भरिएको नाभिस्थान अहिले पञ्चकोशी धामको प्रमुख आकर्षणका रूपमा परिचित हुँदै गएको छ ।