कर्णाली प्रदेशको दैलेख जिल्लामा अवस्थित शिरस्थान लाई पञ्चकोशी धामको अत्यन्त महत्वपूर्ण धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलका रूपमा मानिन्छ । स्थानीय धार्मिक विश्वासअनुसार यहाँ सती माताको शिर खसेको थियो, जसका कारण यस स्थानलाई “शिरस्थान” नाम दिइएको बताइन्छ ।

पञ्चकोशी धामका पाँच पवित्र क्षेत्रमध्ये शिरस्थानलाई चेतना, ज्ञान र आध्यात्मिक शक्तिको केन्द्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । हिन्दू दर्शनमा “शिर” लाई बुद्धि, स्मृति, चेतना तथा दिव्य ज्ञानको प्रतीक मानिने भएकाले यस स्थानलाई विशेष श्रद्धाका साथ पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।

स्थानीय पुरोहितहरूका अनुसार शिरस्थानमा प्राचीनकालदेखि तपस्या, ध्यान तथा शिव साधना हुँदै आएको विश्वास छ । विशेषगरी शिवरात्रि, श्रावण महिना तथा विशेष धार्मिक अवसरहरूमा यहाँ ठूलो संख्यामा श्रद्धालुहरू पुग्ने गर्दछन् ।

स्थानीय धार्मिक कथाअनुसार राजा दक्षको यज्ञमा अपमान भएपछि सती माताले आत्मदाह गरेकी थिइन् । त्यसपछि भगवान शिवले उनको शरीर बोकेर ब्रह्माण्ड भ्रमण गर्दा भगवान विष्णुले सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी शरीरका अंश पृथ्वीका विभिन्न स्थानमा खसालिदिएका थिए । स्थानीय मान्यताअनुसार शिरस्थानमा सती माताको शिर खसेको विश्वास गरिन्छ ।

शिरस्थानलाई केवल शक्ति पीठका रूपमा मात्र नभई प्राचीन आध्यात्मिक अध्ययन केन्द्रका रूपमा पनि हेर्ने गरिएको छ । स्थानीय वृद्धवृद्धाहरूका अनुसार यहाँ साधु–सन्त, तपस्वी तथा धामी–झाँक्रीहरूले लामो समयसम्म साधना गर्ने परम्परा रहेको थियो ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार शिरस्थान क्षेत्रको पुरानो धार्मिक संरचना, ढुंगाका अवशेष तथा परम्परागत तीर्थ मार्गबारे अझै विस्तृत अध्ययन हुन बाँकी रहेको छ । कतिपय स्थानीयहरू यहाँका पुराना ढुंगाका संरचनालाई खस सभ्यता तथा पुरानो कर्णाली संस्कृतिसँग जोडेर हेर्ने गर्छन् ।

दैलेख–दुल्लु क्षेत्र प्राचीन खस राज्यसँग सम्बन्धित मानिने भएकाले शिरस्थान क्षेत्रलाई पनि ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मान्ने गरिएको छ । स्थानीय इतिहासविद्हरूका अनुसार पञ्चकोशी धामका विभिन्न स्थलहरू केवल धार्मिक केन्द्र मात्र नभई पुरानो कर्णाली सभ्यताको सांस्कृतिक स्मृति पनि हुन सक्छन् ।

धार्मिक विश्वास, शक्ति परम्परा, मौखिक इतिहास र आध्यात्मिक रहस्यले भरिएको शिरस्थान अहिले पञ्चकोशी धामको प्रमुख आकर्षण तथा अनुसन्धानको केन्द्रका रूपमा चिनिन थालेको छ ।